Οι μαθητές/τριες μελετούν τη γεωγραφία της γειτονιάς τους, εστιάζοντας στη μορφή του τόπου και στις αλλαγές που έχουν συντελεστεί στο φυσικό και ανθρωπογενές περιβάλλον. Μέσα από την παρατήρηση του χώρου, την ανάλυση χαρτών και δορυφορικών εικόνων, τη σύγκριση παλαιών και σύγχρονων φωτογραφιών και τη συλλογή μαρτυριών από κατοίκους, ανακαλύπτουν πώς έχει διαμορφωθεί η γειτονιά τους στον χρόνο. Καταγράφουν βασικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά, όπως ρέματα, λόφους, δρόμους, δημόσιους χώρους και χρήσεις γης, και διατυπώνουν προτάσεις για τη βελτίωση και βιώσιμη αξιοποίηση του τοπίου, αναλαμβάνοντας ρόλο ενεργών πολιτών. Η δράση συνδυάζει τη μελέτη του φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος με την καλλιέργεια της χωρικής αντίληψης και της τοπικής ταυτότητας. Ενισχύει τη συνειδητοποίηση των παιδιών σχετικά με τον ρόλο που παίζουν οι γεωγραφικές αλλαγές στην ποιότητα ζωής και καλλιεργεί την ατομική και συλλογική ευθύνη απέναντι στον δημόσιο χώρο. Το πρόγραμμα μπορεί να προσαρμοστεί και να υλοποιηθεί σε κάθε περιοχή, καθώς δίνει τη δυνατότητα στους/στις μαθητές/τριες να μελετήσουν τη δική τους γειτονιά, να την κατανοήσουν χωρικά και ιστορικά και να προτείνουν δημιουργικές παρεμβάσεις. Μέσα από τη διαδρομή της παρατήρησης, της έρευνας, της αποτύπωσης και της παρουσίασης, αναπτύσσουν δεξιότητες γεωγραφικού γραμματισμού και αποκτούν εμπειρία συμμετοχής στη βελτίωση του άμεσου περιβάλλοντός τους.
Διασύνδεση με το Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (ΔΕΠΠΣ) και το Αναλυτικό Προγράμματα Σπουδών (ΑΠΣ) για το γνωστικό αντικείμενο της Γεωγραφίας Ε΄ Δημοτικού (ΦΕΚ 304/Β΄/13-03-2003), ( ΦΕΚ 5815/Β/10-12-2021).
Διασύνδεση με το Νέο Πρόγραμμα Σπουδών στο γνωστικό αντικείμενο της Γεωγραφίας Ε΄ Δημοτικού (ΦΕΚ 2259/τ. Β΄/06-04-2023).
Διασύνδεση με το Πρόγραμμα Σπουδών «Δράσεις Ενεργού Πολίτη» του Νηπιαγωγείου, του Δημοτικού, του Γυμνασίου και του Λυκείου (ΦΕΚ 6048/Β΄/1-11-2024).
Οι μαθητές/τριες αναμένεται να:
παρατηρούν και να καταγράφουν φυσικά και ανθρωπογενή χαρακτηριστικά της γειτονιάς τους (π.χ. λόφοι, ρέματα, δρόμοι, πάρκα, κτίρια, δημόσιοι χώροι),
αναγνωρίζουν τη χρήση γης στην περιοχή τους (κατοικίες, εμπορικά κέντρα, πράσινοι χώροι, σχολεία, εκκλησίες, αδόμητα οικόπεδα) και να αναλύουν τον τρόπο με τον οποίο εξελίσσεται μέσα στον χρόνο,
συγκρίνουν παλαιότερους και σύγχρονους χάρτες ή φωτογραφίες, εντοπίζοντας αλλαγές στο τοπίο, τις χρήσεις και την οργάνωση του χώρου,
αναλύουν τις συνέπειες των χωρικών μεταβολών στη ζωή των κατοίκων (προσβασιμότητα, κυκλοφορία, ποιότητα ζωής, απώλεια φυσικών πόρων, υποβάθμιση ή ανάδειξη περιοχών)
δημιουργούν δικό τους χάρτη ή γεωγραφική αποτύπωση της γειτονιάς, εμπλουτισμένη με προσωπικές παρατηρήσεις και ευρήματα από την επιτόπια έρευνα,
αναπτύσσουν χωρική αντίληψη και περιβαλλοντική ευαισθησία, εμβαθύνοντας στη σύνδεση του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος με την τοπική ταυτότητα,
διατυπώνουν τεκμηριωμένες προτάσεις για τη βελτίωση του δημόσιου χώρου της γειτονιάς τους (π.χ. ασφάλεια, αισθητική, πράσινο, προσβασιμότητα), αναλαμβάνοντας ρόλο ενεργών πολιτών.
Η δράση ξεκινά με μια ανοιχτή συζήτηση γύρω από τη γειτονιά των μαθητών/τριών, με στόχο να ενεργοποιηθούν οι εμπειρίες, οι παρατηρήσεις και οι γνώσεις τους για τον τόπο στον οποίο ζουν. Επιδιώκεται να αναγνωρίσουν τον χώρο όχι μόνο ως καθημερινό περιβάλλον, αλλά και ως πεδίο γεωγραφικής και πολιτισμικής ταυτότητας. Ο/Η εκπαιδευτικός θέτει ερωτήσεις όπως: Ποια είναι τα σημεία που ξεχωρίζετε στη γειτονιά σας; Τι σας αρέσει και τι όχι; Ποια φυσικά στοιχεία παρατηρείτε (λόφοι, ρέματα, πάρκα); Πώς είναι δομημένος ο χώρος γύρω μας; Ποιες χρήσεις γης εντοπίζετε (κατοικίες, καταστήματα, σχολεία, δρόμοι, ελεύθεροι χώροι); Γνωρίζετε αν η μορφή της περιοχής ήταν διαφορετική στο παρελθόν; Ποιες αλλαγές έχετε παρατηρήσει τα τελευταία χρόνια; Αν ερχόταν ένας επισκέπτης στην περιοχή μας, τι θα του δείχνατε πρώτα; Πώς φαντάζεστε την ιδανική γειτονιά του μέλλοντος; Ακολουθεί προβολή και σύγκριση παλαιότερων και σύγχρονων φωτογραφιών ή χαρτών της περιοχής. Οι μαθητές/τριες, σε μικρές ομάδες, παρατηρούν προσεκτικά τις εικόνες και εντοπίζουν σημεία αλλαγής, διατήρησης ή εγκατάλειψης. Καταγράφουν τις παρατηρήσεις τους σε φύλλο εργασίας και τις συζητούν στην ολομέλεια, προσπαθώντας να εξηγήσουν τις αιτίες των μεταβολών. Μέσα από την παρατήρηση, οι μαθητές/τριες διατυπώνουν τα πρώτα ερωτήματα που θα καθοδηγήσουν την περαιτέρω έρευνά τους, όπως: Ποια είναι τα βασικά γεωγραφικά χαρακτηριστικά της γειτονιάς μας; Πώς άλλαξε το τοπίο και η χρήση του χώρου μέσα στον χρόνο; Ποιες περιοχές είναι καλά φροντισμένες και ποιες παραμελημένες; Πού υπάρχουν δυνατότητες βελτίωσης; Ποια στοιχεία συνδέουν τον χώρο με την τοπική ταυτότητα; Η φάση ολοκληρώνεται με τη συλλογική δημιουργία ενός πίνακα ερωτήσεων και θεματικών πεδίων προς περαιτέρω μελέτη. Οι μαθητές/τριες γράφουν σε χαρτάκια τις απορίες ή ιδέες τους και τα ομαδοποιούν στις εξής ενότητες: Γεωγραφικά χαρακτηριστικά της περιοχής• Ανθρώπινες παρεμβάσεις και χρήση γης. Αλλαγές στο περιβάλλον και στην εικόνα της γειτονιάς • Ζητήματα ποιότητας ζωής και προσβασιμότητας • Ιδέες για βιώσιμη ανάπτυξη και αισθητική βελτίωση. Ο πίνακας αυτός αποτελεί σημείο αναφοράς για την οργάνωση των ομάδων και τη διαμόρφωση των ερευνητικών δράσεων που θα ακολουθήσουν.
Με αφετηρία τον πίνακα ερωτημάτων που δημιουργήθηκε κατά τη φάση της διερεύνησης, σχεδιάζεται η ομαδική εργασία των μαθητών/τριών. Η τάξη χωρίζεται σε ομάδες ρόλων, με κάθε ομάδα να αναλαμβάνει μια θεματική ενότητα προς παρατήρηση και μελέτη, βασισμένη στις απορίες και τα ενδιαφέροντα των μαθητών/τριών. Οι ομάδες είναι: Ομάδα Γεωγράφων – Ιστορικών Χαρτών: Αναζητά παλαιούς χάρτες, φωτογραφίες και τεκμήρια για τη μορφή της γειτονιάς στο παρελθόν. Μελετά πώς διαμορφώθηκε η περιοχή, ποιες ήταν οι αρχικές χρήσεις γης και ποια φυσικά ή τεχνητά χαρακτηριστικά έχουν αλλοιωθεί, διατηρηθεί ή εξαφανιστεί. Επισκέπτεται βιβλιοθήκες, δημοτικά αρχεία ή χρησιμοποιεί εργαλεία όπως το Google Earth ή Google Maps με χρονοσειρές. Ομάδα Παρατηρητών του Τοπίου: Δημιουργεί φύλλο παρατήρησης με σημεία ενδιαφέροντος: φυσικά στοιχεία (π.χ. λόφοι, πάρκα, ρέματα), δομημένο περιβάλλον (δρόμοι, οικοδομές, δημόσιοι χώροι), προσβασιμότητα, αισθητική, καθαριότητα, σημεία εγκατάλειψης. Κατά την επιτόπια επίσκεψη, η ομάδα φωτογραφίζει και καταγράφει χαρακτηριστικά του τόπου με σύντομες σημειώσεις. Ομάδα Δημοσιογράφων της Γειτονιάς: Συντάσσει ερωτηματολόγιο για συνεντεύξεις με κατοίκους, ηλικιωμένους/ες, καταστηματάρχες, υπαλλήλους ή άλλους/ες εμπλεκόμενους/ες της τοπικής κοινότητας. Στόχος είναι να συγκεντρώσουν προσωπικές μαρτυρίες για τις αλλαγές στη μορφή και τη λειτουργία της γειτονιάς, καθώς και προτάσεις για τη βελτίωση του χώρου. Ομάδα Δημιουργών – Χαρτογράφων: Αναλαμβάνει να κατασκευάσει ή να σχεδιάσει χάρτη της περιοχής με βάση τις παρατηρήσεις όλων των ομάδων. Χρησιμοποιεί απλό χαρτί, εργαλεία ΤΠΕ ή μεικτές τεχνικές (π.χ. φωτομοντάζ, σχέδιο, εφαρμογές χαρτογράφησης). Συλλέγει συμβολισμούς, χρώματα, στοιχεία του τοπίου που αναδεικνύουν την τοπική ταυτότητα και σχεδιάζει τον χάρτη με δημιουργικό και λειτουργικό τρόπο. Καθ’ όλη τη διάρκεια αυτής της φάσης, οι μαθητές/τριες συνεργάζονται, ανταλλάσσουν ιδέες και οργανώνουν το ερευνητικό τους υλικό με διαφορετικές τεχνικές. Όλες οι ομάδες προετοιμάζονται για την επιτόπια παρατήρηση της γειτονιάς, εστιάζοντας στον ρόλο που έχει ο χώρος στην καθημερινή ζωή, στην ιστορική του εξέλιξη και στη σύγχρονη εικόνα του.
Επιτόπια επίσκεψη στη γειτονιά και υλοποίηση των δραστηριοτήτων των ομάδων στο πεδίο (παρατήρηση φυσικών και ανθρωπογενών στοιχείων, φωτογράφιση, συνεντεύξεις, χαρτογράφηση). Συλλογή μαρτυριών από κατοίκους και επαγγελματίες της γειτονιάς σχετικά με τις αλλαγές που έχουν παρατηρήσει στον τόπο και τις ανάγκες της κοινότητας. Παρατήρηση και τεκμηρίωση του περιβάλλοντος χώρου: καταγραφή σημείων που χρήζουν φροντίδας, χαρτογράφηση υποδομών, πρασίνου, προσβασιμότητας κ.ά. Καταγραφή ιδεών για προτάσεις βελτίωσης της γειτονιάς ως δημόσιου και βιώσιμου χώρου. Συγκέντρωση υλικού (φωτογραφίες, σημειώσεις, ηχητικά αποσπάσματα, αποτυπώσεις στο χάρτη) για χρήση σε ψηφιακές ή έντυπες δημιουργίες. Στο τελικό στάδιο, οι μαθητές/τριες παρουσιάζουν τις προτάσεις τους σε αρμόδιο εκπρόσωπο της δημοτικής αρχής ή της σχολικής κοινότητας, επιδιώκοντας να ακουστεί η φωνή τους ως ενεργοί πολίτες. Σε σημεία που έχουν συμφωνηθεί, τοποθετούν QR code, τα οποία παραπέμπουν σε υλικό που έχουν δημιουργήσει οι ίδιοι: – φωτογραφίες της γειτονιάς, – ηχογραφημένες συνεντεύξεις ή αφηγήσεις, – χάρτες και χαρτογραφήσεις, – προτάσεις παρέμβασης και ευαισθητοποίησης για τον δημόσιο χώρο. Τα QR code λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στον πραγματικό χώρο και τη μαθητική δράση, προσκαλώντας την κοινότητα να δει τον τόπο «από ψηλά» και μέσα από τη ματιά των παιδιών.
Η φάση αυτή εστιάζει στην παρουσίαση των αποτελεσμάτων της μαθητικής έρευνας και παρατήρησης στην ευρύτερη σχολική και τοπική κοινότητα. Κάθε ομάδα οργανώνει και παρουσιάζει το έργο της, αναδεικνύοντας τη γεωγραφική, περιβαλλοντική και κοινωνική ταυτότητα της γειτονιάς μέσα από τη δική της ματιά: Οι Γεωγράφοι – Ιστορικοί Χαρτών παρουσιάζουν τη γεωμορφολογική εξέλιξη της περιοχής, παλαιούς και νέους χάρτες, καθώς και στοιχεία για τις αλλαγές στον χώρο (απώλεια πρασίνου, αλλαγές στη χρήση γης, επέκταση του οικιστικού ιστού). Οι Παρατηρητές του Τοπίου εκθέτουν τις διαπιστώσεις τους για τη σημερινή εικόνα της γειτονιάς: την προσβασιμότητα, την καθαριότητα, την αισθητική, την παρουσία δημόσιων χώρων, φυσικών στοιχείων και κοινωνικών χρήσεων. Οι Δημοσιογράφοι της Γειτονιάς διαβάζουν αποσπάσματα και ομαδοποιημένα δεδομένα από τις συνεντεύξεις που συνέλεξαν με κατοίκους, επαγγελματίες και μέλη της κοινότητας, καταγράφοντας απόψεις για τη μορφή του τόπου στο παρελθόν και στο παρόν, αλλά και προτάσεις βελτίωσης. Οι Δημιουργοί – Χαρτογράφοι παρουσιάζουν τις καλλιτεχνικές ή ψηφιακές αποτυπώσεις τους: χάρτες, φωτογραφίες, κολλάζ, ψηφιακές παρουσιάσεις ή αφίσες με τίτλο: «Η γειτονιά μας από ψηλά». Οι παρουσιάσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν είτε σε αίθουσα του σχολείου, είτε σε εξωτερικό χώρο της γειτονιάς, ώστε να αποκτήσουν δημόσιο και συμβολικό χαρακτήρα. Στο πλαίσιο αυτό, μπορεί να προσκληθούν γονείς, κάτοικοι, τοπικοί φορείς και εκπρόσωποι της δημοτικής αρχής, ώστε να ακούσουν τις προτάσεις των μαθητών/τριών και να συζητήσουν για την ουσιαστική φροντίδα και ανάδειξη του χώρου. Οι μαθητές/τριες επιδεικνύουν τα σημεία όπου έχουν τοποθετήσει QR code, τα οποία παραπέμπουν σε υλικό που δημιούργησαν:– αποτυπώσεις της γειτονιάς,– φωτογραφικό υλικό,– σύντομα βίντεο ή ηχητικές μαρτυρίες,– χάρτες και τεκμηριωμένες προτάσεις για τον δημόσιο χώρο. Τέλος, παραδίδουν σε έντυπη ή ψηφιακή μορφή ένα τρίπτυχο υπόμνημα, το οποίο συνοψίζει τα ευρήματα και τις προτάσεις τους, ενισχύοντας τη σχέση τους με τις δημοκρατικές διαδικασίες, την τοπική ευθύνη και την ενεργό πολιτειότητα. Αυτή η φάση λειτουργεί όχι μόνο ως κλείσιμο του προγράμματος, αλλά και ως άνοιγμα προς την κοινότητα, δίνοντας στους/στις μαθητές/τριες την εμπειρία να γίνονται φορείς λόγου, δράσης και φροντίδας για τον τόπο τους.
Η τελική φάση του προγράμματος αφιερώνεται στον αναστοχασμό των μαθητών/τριών γύρω από τη μαθησιακή και βιωματική πορεία που ακολούθησαν σε σχέση με τη χαρτογράφηση και τη γεωγραφική κατανόηση της γειτονιάς τους. Σε ένα κλίμα ασφάλειας, σεβασμού και αμοιβαιότητας, τα παιδιά καλούνται να σκεφτούν: Τι έμαθαν για τον τόπο όπου ζουν. Πώς συνεργάστηκαν με τους/τις συμμαθητές/τριές τους. Τι τους/τις έκανε εντύπωση ή τα προβλημάτισε; Πώς βλέπουν πλέον τη γειτονιά τους «από ψηλά», με νέα ματιά. Ο/Η εκπαιδευτικός διευκολύνει τη συζήτηση αξιοποιώντας ερωτήσεις όπως: «Τι καινούριο μάθατε για τη γειτονιά μας;» «Υπήρξε κάτι που σας εξέπληξε ή σας προβλημάτισε;» «Πώς ήταν η εμπειρία της συνεργασίας στις ομάδες;», «Πώς αισθάνεστε τώρα για τον τόπο όπου ζείτε;». Ακολουθεί ατομική δημιουργική δραστηριότητα, στην οποία κάθε παιδί καλείται να εκφράσει με έναν προσωπικό τρόπο τη σκέψη ή το συναίσθημα που κρατά από το πρόγραμμα, με τίτλο: «Η δική μου γειτονιά… από ψηλά» Μπορεί να γράψει μια φράση, ένα μικρό κείμενο, να σχεδιάσει έναν συμβολικό χάρτη, να φτιάξει ένα κολλάζ ή ένα σύμβολο που να αποτυπώνει τη νέα του σχέση με τον τόπο. Η φάση ολοκληρώνεται με τη δημιουργία ενός συλλογικού τοίχου αναστοχασμού στην τάξη ή στον διάδρομο του σχολείου, όπου αναρτώνται σκέψεις, έργα, φωτογραφίες και λέξεις-κλειδιά που προέκυψαν από τη δράση. Ο “τοίχος” αυτός αποτελεί αποτύπωση των όσων έμαθαν και ένιωσαν οι μαθητές/τριες μέσα από τη γεωγραφική εξερεύνηση της γειτονιάς τους, και παραμένει ανοιχτός για να εμπλουτίζεται με νέες ιδέες και προτάσεις. Έτσι ενισχύεται η σύνδεση των παιδιών με τον τόπο τους, όχι μόνο ως χώρο, αλλά ως ζωντανό περιβάλλον ευθύνης, συμμετοχής και εξέλιξης.
